मकवानपुर थाहा नगरपालिकाको आग्रा क्षेत्रमा प्रकोपको रुपमा फैलिएको अमेरिकी फौजी किरा दामनपालुङमा पनि फैलिएको किसानहरुले बताएका छन् । खेतबारीमा लगाइएको मकैमा अमेरिकी फौजी किराले खाएर बाली बर्बाद गरेको थाहा–३ का किसान नवराज रायमाझीले बताए । विषादिले समेत नमरेको उनले बताए । ‘खेतमा लगाइएको मकैमा विषादी त छर्के, किरा मर्दै मर्दैन’– कृषक रायमाझीले भने । उनी भन्छन्–‘पहिले यस्तो किरा आउँदैनथ्यो, यसपालि त पूरै मकै बर्वाद पारिदियो ।’
किराको प्रकोप थाहा नगरपालिका वडा नम्बर २ पालुङमा पनि देखिएको स्थानीय कृषक शंकर तामाङले बताए । मकैबालीमा यो किराले क्षति पु¥याउन थालेको उनको भनाइ छ । पालुङ क्षेत्रमा अमेरिकी फौजी किराले बालीमा निकै क्षति पु¥याइसकेको श्रीकृष्ण केसीले बताए ।
यो पनि पढ्नुहोस् ।
थाहा नगरपालिकाका कृषि विकास शाखाका संजय तिवारी विषादीको मात्रा मिलाएर बालीमा छर्किए किरा नियन्त्रण हुने बताउँछन् । उनी भन्छन्–‘सबै किसानलाई विषादी वितरण गर्न सकिँदैन, प्रदर्शनीको रुपमा वितरण गर्ने हो ।’
थाहानगर क्षेत्रमा लगाइएको अछौटेमा भन्दा पछौटे मकैमा यो किराको प्रकोप बढि छ ।
मकैमा बढी देखिने गरेको अमेरिकी फौजी कीरा अरु अन्नबाली र तरकारीमा समेत देखिन थालेको छ ।
अमेरिकी फौजी किरा ३ सय ५३ प्रकारका बालीमा देखिएको कृषि विकास निर्देशनालयले जनाएको छ । जुनसुकै अन्नबाली र तरकारी बालीमा पनि अमेरिकी फौजी किरा देखिन थालेको बागमती प्रदेशको कृषि विकास निर्देशनालय हेटौंडाका बाली संरक्षण अधिकृत सुलोचना श्रेष्ठले बताइन् ।
मकै, धान, गहुँ, काउली, कोदो, घाँसेवाली, काउली, बन्दा, तेलहनबाली, काँक्रो, बदाम, भटमास, प्याज, गोलभेंडा, आलु लगायतका बालीमासमेत अमेरिकी फौजी किराले सताउन थालेको उनले बताइन् । तर मकैबालीलाई यो किराले सबैभन्दा बढी मन पराउने गरेको छ ।
मकैमा फौजी किराको प्रकोप बढेपछि किसान समस्यामा परेका छन् । प्रकोपकै रुपमा देखिएको किरा नियन्त्रण प्रभावकारी हुन सकेको छैन । मकैमा देखिएको फौजी किराले किसानलाई हैरान पारेको मकवानपुरको बकैया गाउँपालिकाका अध्यक्ष दामोदर खनालले बताए ।
बागमती प्रदेशका १३ वटा जिल्लामध्ये काठमाण्डौ, ललितपुर, भक्तपुर र रसुवा बाहेक अरु नौ जिल्लामा फौजी किरा भेटिएको छ । गएको वर्ष ६ वटा जिल्लामा देखिएको फौजी किरा यो वर्ष नौ वटा जिल्लामा देखा परेको निर्देशनालयका बाली संरक्षण अधिकृत श्रेष्ठले जानकारी दिइन् । अमेरिकी फौजि किराले बालीमा कोतरेर नोक्सानी पुर्याउँछ ।
नेपालमा दैलेख, सल्यान, रोल्पा, बाँके प्युठान, नवलपरासी पुर्व, चितवन लगाएतका जिल्लामा फौजी किराको देखिएको छ । २०७६ सालमा नेपालमा यो किराको प्रकोप देखिएको हो ।
के हो फौजी किरा ?
अमेरिकन फौजी किरा (फल आर्मीवर्म) मकैबालीमा लाग्ने पुतली समूहअन्तर्गत पर्ने किरा हो । यसको वैज्ञानिक नाम स्पोडोप्टेरा फ्र्युगिपेर्डा हो ।
यो राति चर्न मन पराउँछ । अमेरिकी महादेशको उष्ण तथा उपोष्ण क्षेत्रमा पाइने रैथाने किरा भारत हुँदै नेपाल छिरेको विज्ञहरु बताउँछन् । बैशाख २६ गते नवलपरासीको गैंडाकोट क्षेत्रमा पहिलोपटक फौजी किरा फेला परेको थियो ।
यो कीरा बालीका लागि निकै हानिकारक हुने गरेको छ । बालीमा क्षति पुर्याउने कीराको लार्भाले हो । फौजी कीराको लार्भा धेरै खन्चुवा हुन्छ । मकैको पात, गुभो, जुँगा र घोगा समेत खाइदिन्छ ।
यसले मकै मात्रै नभई जुनेलो, धान, गहुँ, कोदो, उखु, बन्दा चुकन्दर, बदाम, भटमास, प्याज, कपास, गोलभेंडा, आलु तथा अन्य घाँसमा पनि असर पुर्याउने गरेको छ ।
बालीनालीका लागि अहिलेसम्मकै खतरा मानिएको फौजी किराले ८० भन्दा बढी प्रकारका बालीनालीमा क्षति गर्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ ।
खाना र बासस्थानको खोजीमा यो किराको बयस्क पुतली एक दिनमा १ सय किलोमिटर र जीवनमा २ हजार किलोमिटरसम्म उडेर जान सक्छ । अमेरिका पछि अफि्रकी महादेशको नाईजेरियामा सन २०१६ को जनवरीमा देखा परेको थियो । अहिले ४० भन्दा बढी अफ्रिकी मुलुकमा फैलिसकेको बताइन्छ । सन् २०१७ मा अफ्रिकाको मकै उत्पादन गर्ने १२ देशका ४ करोड जनसंख्यालाई असर पारेको थियो । त्यस बखत मकै उत्पादनमा फौजी किराले ५३ प्रतिशत कमी ल्याएको थियो ।
सन २०१८ मा भारत, श्रीलंका, म्यानमार, भियतनाम, चीन, ताइवान, थाइल्यान्ड र बंगलादेशमा देखा परेको थियो ।
नेपालको तापक्रम र पानी पर्ने पद्धति फौजी कीरालाई फैलिन र मौलाउन सहयोग पुग्ने कृषि तथा कीट वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।
कसरी थाहा पाउने फौजी किराको प्रकोप
फौजी किराको लार्भा शुरुको अवस्थामा सेतो वा हल्का हरियो रंगको हुन्छ भने टाउको कालो हुन्छ । हुर्कदै जाँदा लार्भाको शरीर साधारणतया खैरो रंगको हुन्छ । भने टाउको गाढा खैरो रंगको हुन्छ । पूर्ण विकसित लार्भा ३ देखि ४ सेन्टिमिटरको हुन्छ । लार्भाको जीवन १४ देखि २१ दिनको हुन्छ ।
अण्डाबाट भर्खर निस्किएको लार्भाले पातको हरियो भाग कोतरेर खाने गर्दछ । जसले गर्दा पातहरुमा सेतो धब्बा देखिन्छन् । लार्भाहरु ठूलो हुँदै जाँदा पातहरुमा प्वाल देखिन्छ । लार्भाले खाँदै गर्दा आलो दिसा हुन्छ । पछि गुभोभित्र समेत पसेर खाइदिने गरेको छ । गुभो खोलेर हेर्दा लार्भा देखिन्छ । यसले मकैको धान जमरामा समेत क्षति गर्ने गरेको पाइएको छ । घोगा लागेपछि घोगा र दानासमेत खाएर सखाप पार्ने कृषि विज्ञको भनाइ छ ।
नियमित अनुगममन जरुरीः विज्ञ
मकै लगाएको ८/१० दिनमै यसले क्षति गर्ने भएकोले खेतबारीको नियमित अनुगमन गर्नुपर्ने विज्ञ बताउँछन् । पातको माथिल्लो भागहरुमा यो किराको पोथीले पारेका अण्डा देख्न सकिन्छ । त्यस्तो देखिएलगत्तै व्यवस्थापनको विधि शुरु गर्नुपर्छ ।
राष्ट्रिय मकै बाली अनुसन्धान कार्यक्रम रामपुर चितवनका किटबिज्ञ घनश्याम भण्डारी अण्डा देखिएमा त्यो भागलाई काटेर व्यवस्थापन गर्नुपर्ने बताउँछन् । ‘जसरी सर्प जाडोमा देखिँदैन, दुलोमा गएर बस्छ अरु किरा सुसुप्त अवस्थामा बस्छ तर फौजी किराको प्रकृति त्यस्तो छैन,’ भण्डारीले भने, ‘जुनसुकै मौसम र ठाउँमा फैलन सक्छ, हामीकहाँ आएको छैन भनेर ढुक्क भएर बस्न हुन्न । बालीको नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ ।’
नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद नार्क कीट विज्ञान महाशाखा खुमलटारका अजयश्री रत्न बज्राचार्य, बिनु भाट र डा. प्रेमनिधि शर्माको टोलीले फौजी किरा व्यवस्थापन गर्न यी सुझाव दिएका छन् ।
यो नेपाली भाषाको अनलाइन पत्रिका हो । हामी तपाईमाझ खासगरी मकवानपुरकाे थाहा नगरपालिका र सँगसँगै तपाईंलाई काम लाग्ने देश-विदेशका समाचार र विचार प्रकाशन गर्छौं । सुझाव, समाचार र विज्ञापनका लागि सम्पर्क : ९७०५०७८९१०
