मकवानपुर थाहा नगरपालिका वडा नम्बर ७ र ८ मा अमेरिकी र्फौजी किराको प्रकोप फैलिएको छ । थाहा नगरपालिका वडा नम्बर ८ मा मात्रै करिब ५ सय रोपनी मकैबालीमा किराको प्रकोप रहेको वडा अध्यक्ष टिकाराम रुम्बाले जानकारी दिए ।
गाउँका किसानले लगाएको मकैबालीमा किराको प्रकोप फैलिएपछि थाहा नगरपालिकाको कृषि विकास शाखामा खबर गरेको अध्यक्ष रुम्बाको भनाइ छ । हुर्किँदै गरेको मकैबालीमा फौजी किरा लागेको कृषि प्राविधिकबाट फिल्डमा अनुगमन भएको १५ दिनपछि प्राविधिकले केही विषाधि पठाइदिएको अध्यक्ष रुम्बाले बताए । ‘कृषि शाखाले पठाएको विषधि अपुग छ, माग गरेका छौं बाली खत्तम पारिसक्यो’– अध्यक्ष रुम्बाले भने ।
वडा नम्बर ८ का कृष्ण सापकोटाले २० रोपनी बारीमा कमै छरेका छन् । उनको बालीमा फौजी किराको थामिनसक्नूको प्रकोप छ । उनी भन्छन्–‘विषाधि छैन न अरु प्राविधिक सरसल्लाह पाइएन आपत् परेको छ ।’ सापकोटा जस्तै स्थानीय सन्तोष खड्काले पनि बालीमा छर्कने विषधि नपाएको गुनासो गर्छन् । अन्नबाली नभए बाँच्नै कठिन हुने बताउँदै यसपालि अनिकाल लाग्न सक्ने कृषक खड्का सुनाउँँछन् । किनभने पूरै जग्गामा अमेरिका फौजी किराको प्रकोप छ ।
कृषक खड्काको जस्तै पीडा थाहा नगरपालिका वडा नम्बर ७ का किसानहरुको पनि रहेको छ । अब बालि के हुने हो ? कसरी जोगाउने हो ? जोगाउन के गर्नुपर्छ ? किसान अन्यौलमा छन् । उनीहरु भन्छन्, ‘पहिले यस्तो किरा आउँदैनथ्यो, यसपालि त पूरै मकै बर्वाद पारिदियो ।’
सिफारिस नगरिएको रासायनिक विषादी प्रयोग गर्दा सही विषादी पनि प्रभावहीन हुन सक्ने किटविज्ञहरु बताउँछन् । दुई वडाका गाउँहरुको बालीमा अमेरिकी फौजी किराको प्रकोप फैलिइरहेको अवस्थामा आवश्यक प्राविधिक सल्लाह र विषाधि अहिलेको आवश्यकता भएको स्थानीय कृषकहरुको भनाइ छ । त्यसोतः थाहा नगरपालिकाका कृषि विकास शाखाका संजय तिवारी फौजी किरा नियन्त्रणका लागि विषाधि पठाएको बताउँछन् ।
के हो फौजी किरा ?
अमेरिकन फौजी किरा (फल आर्मीवर्म) मकैबालीमा लाग्ने पुतली समूहअन्तर्गत पर्ने किरा हो । यसको वैज्ञानिक नाम स्पोडोप्टेरा फ्र्युगिपेर्डा हो ।
यो राति चर्न मन पराउँछ । अमेरिकी महादेशको उष्ण तथा उपोष्ण क्षेत्रमा पाइने रैथाने किरा भारत हुँदै नेपाल छिरेको विज्ञहरु बताउँछन् । बैशाख २६ गते नवलपरासीको गैंडाकोट क्षेत्रमा पहिलोपटक फौजी किरा फेला परेको थियो ।
यो कीरा बालीका लागि निकै हानिकारक हुने गरेको छ । बालीमा क्षति पुर्याउने कीराको लार्भाले हो । फौजी कीराको लार्भा धेरै खन्चुवा हुन्छ । मकैको पात, गुभो, जुँगा र घोगा समेत खाइदिन्छ ।
यसले मकै मात्रै नभई जुनेलो, धान, गहुँ, कोदो, उखु, बन्दा चुकन्दर, बदाम, भटमास, प्याज, कपास, गोलभेंडा, आलु तथा अन्य घाँसमा पनि असर पुर्याउने गरेको छ ।
बालीनालीका लागि अहिलेसम्मकै खतरा मानिएको फौजी किराले ८० भन्दा बढी प्रकारका बालीनालीमा क्षति गर्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ ।
खाना र बासस्थानको खोजीमा यो किराको बयस्क पुतली एक दिनमा १ सय किलोमिटर र जीवनमा २ हजार किलोमिटरसम्म उडेर जान सक्छ । अमेरिका पछि अफि्रकी महादेशको नाईजेरियामा सन २०१६ को जनवरीमा देखा परेको थियो । अहिले ४० भन्दा बढी अफ्रिकी मुलुकमा फैलिसकेको बताइन्छ । सन् २०१७ मा अफ्रिकाको मकै उत्पादन गर्ने १२ देशका ४ करोड जनसंख्यालाई असर पारेको थियो । त्यस बखत मकै उत्पादनमा फौजी किराले ५३ प्रतिशत कमी ल्याएको थियो ।
सन २०१८ मा भारत, श्रीलंका, म्यानमार, भियतनाम, चीन, ताइवान, थाइल्यान्ड र बंगलादेशमा देखा परेको थियो ।
नेपालको तापक्रम र पानी पर्ने पद्धति फौजी कीरालाई फैलिन र मौलाउन सहयोग पुग्ने कृषि तथा कीट वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।
कसरी थाहा पाउने फौजी किराको प्रकोप
फौजी किराको लार्भा शुरुको अवस्थामा सेतो वा हल्का हरियो रंगको हुन्छ भने टाउको कालो हुन्छ । हुर्कदै जाँदा लार्भाको शरीर साधारणतया खैरो रंगको हुन्छ । भने टाउको गाढा खैरो रंगको हुन्छ । पूर्ण विकसित लार्भा ३ देखि ४ सेन्टिमिटरको हुन्छ । लार्भाको जीवन १४ देखि २१ दिनको हुन्छ ।
अण्डाबाट भर्खर निस्किएको लार्भाले पातको हरियो भाग कोतरेर खाने गर्दछ । जसले गर्दा पातहरुमा सेतो धब्बा देखिन्छन् । लार्भाहरु ठूलो हुँदै जाँदा पातहरुमा प्वाल देखिन्छ । लार्भाले खाँदै गर्दा आलो दिसा हुन्छ । पछि गुभोभित्र समेत पसेर खाइदिने गरेको छ । गुभो खोलेर हेर्दा लार्भा देखिन्छ । यसले मकैको धान जमरामा समेत क्षति गर्ने गरेको पाइएको छ । घोगा लागेपछि घोगा र दानासमेत खाएर सखाप पार्ने कृषि विज्ञको भनाइ छ ।
नियमित अनुगममन जरुरीः विज्ञ
मकै लगाएको ८/१० दिनमै यसले क्षति गर्ने भएकोले खेतबारीको नियमित अनुगमन गर्नुपर्ने विज्ञ बताउँछन् । पातको माथिल्लो भागहरुमा यो किराको पोथीले पारेका अण्डा देख्न सकिन्छ । त्यस्तो देखिएलगत्तै व्यवस्थापनको विधि शुरु गर्नुपर्छ ।
राष्ट्रिय मकै बाली अनुसन्धान कार्यक्रम रामपुर चितवनका किटबिज्ञ घनश्याम भण्डारी अण्डा देखिएमा त्यो भागलाई काटेर व्यवस्थापन गर्नुपर्ने बताउँछन् । ‘जसरी सर्प जाडोमा देखिँदैन, दुलोमा गएर बस्छ अरु किरा सुसुप्त अवस्थामा बस्छ तर फौजी किराको प्रकृति त्यस्तो छैन,’ भण्डारीले भने, ‘जुनसुकै मौसम र ठाउँमा फैलन सक्छ, हामीकहाँ आएको छैन भनेर ढुक्क भएर बस्न हुन्न । बालीको नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ ।’
नेपाल कृषि अनुसन्धान परिषद नार्क कीट विज्ञान महाशाखा खुमलटारका अजयश्री रत्न बज्राचार्य, बिनु भाट र डा. प्रेमनिधि शर्माको टोलीले फौजी किरा व्यवस्थापन गर्न यी सुझाव दिएका छन् ।
यो नेपाली भाषाको अनलाइन पत्रिका हो । हामी तपाईमाझ खासगरी मकवानपुरकाे थाहा नगरपालिका र सँगसँगै तपाईंलाई काम लाग्ने देश-विदेशका समाचार र विचार प्रकाशन गर्छौं । सुझाव, समाचार र विज्ञापनका लागि सम्पर्क : ९७०५०७८९१०
